Altay Yaratılış Anlatısı: Ak Ana ve Ülgen

Altay yaratılış anlatısı çoğu yerde birkaç cümleyle aktarılır: her yer sudur, Ak Ana Ülgen’e yaratma ilhamı verir, Erlik düzeni bozar. Fakat bu düzgün özet, farklı zamanlarda farklı kişilerden derlenmiş anlatıları tek metinmiş gibi gösterir. Radloff ile Verbitskiy’in 19. yüzyılda kaydettiği varyantlar yan yana konduğunda aynı kozmolojinin iki kopyasını değil; yerel inançların, Hristiyanlıkla temasın ve anlatıcının dünyasının iç içe geçtiği iki ayrı hafıza katmanını görürüz.

Önce metnin nereden geldiğini bilmek gerekiyor

Bugün “Altay Yaratılış Destanı” diye okuduğumuz şey, Orhun Yazıtları gibi çağdaş bir taş belge değildir. Wilhelm Radloff ve misyoner Vasili Verbitskiy, Altay toplulukları arasında dolaşan sözlü anlatıları 19. yüzyılda yazıya geçirdi. Kayıtlar çok değerlidir; ama yaratılış hikâyesinin o yüzyılda anlatıldığı biçimi gösterir. Onları değişmeden binlerce yıl geriye uzanan tek bir kutsal kitap gibi okumak doğru olmaz.

İki derlemede ortak motifler bulunur; ayrıntılar ise belirgin biçimde değişir. Bazı sürümlerde Ülgen yaratıcı gücün merkezindedir, bazılarında Kuday adı öne çıkar. Erlik kimi yerde başlangıçtan beri karşıt bir varlık, kimi yerde yaratılmış düzene sonradan başkaldıran kişidir. İnsan, ağaç, yasak meyve ve düşüş sahnelerinde Kitab-ı Mukaddes’i hatırlatan unsurlar görülmesi de temas ve dönüşüm ihtimalini tartışmayı gerektirir.

Sonsuz su neyi anlatıyor?

Radloff çevresinde aktarılan en tanınmış başlangıçta aşağıda da yukarıda da kara yoktur; yalnız uçsuz bucaksız su vardır. Su burada gündelik bir göl değil, henüz biçim kazanmamış dünyanın görüntüsüdür. Ülgen suyun üzerinde hareket eder, fakat üzerine basacağı bir yer bulamaz. Kozmosun kuruluşu böylece “yoktan bir anda yaratma”dan çok, sınırsız ve kararsız bir ortamın katmanlara ayrılması şeklinde anlatılır.

İlk kara parçasının suyun dibinden çıkarılması, Kuzey Avrasya’da geniş bir alana yayılan “dünya dalgıcı” motifini hatırlatır. Bir kuşun ya da yardımcı varlığın derine dalıp az miktarda toprak getirmesiyle kara büyür. Altay varyantında bu işi yapan figürün niyeti önemlidir: getirilen toprağın bir kısmını ağzında saklamak, yaratıcıyla ortak güç kurma arzusuna dönüşür; kara büyürken saklanan parça da şişer ve düzen daha başında hileyle tanışır.

Ak Ana gerçekten baş tanrıça mıydı?

Popüler anlatıda Ak Ana, suların içinden yükselip Ülgen’e “yarat” diyen beyaz bir kadın olarak görünür. Sahnesi kısa olmasına rağmen unutulmazdır; çünkü ilk sözü söyleyen odur. Bununla birlikte bu bölümden bütün Altay topluluklarının merkezinde değişmez bir “ana tanrıça dini” bulunduğu sonucunu çıkarmak kanıtın taşıyabileceğinden fazlasıdır.

Adı Ak Ene veya Ak Ana biçiminde aktarılır. “Ak” yalnız renk değil; temizlik, kutsallık ve yücelik çağrışımı da taşır. Figürün sudan doğması, başlangıçtaki biçimsiz imkânın içinden yaratıcı düşüncenin yükselmesi gibi okunabilir. Fakat bu, metnin kendisi değil modern bir yorumdur. Güvenle söyleyebileceğimiz, bazı derlemelerde yaratma buyruğunun dişil bir figürden gelmesinin dikkat çekici bir katman olduğudur.

Ülgen yaratıcı mı, düzen kurucu mu?

Ülgen göğün üst katları, ışık, iyilik ve düzenle ilişkilendirilir. Yeri meydana getirir, göğü katlara ayırır ve canlıların yaşayacağı alanı kurar. Ancak “her şeyi hiçlikten yaratan mutlak tanrı” tanımı, yerel kozmolojiyi daha sonraki tek tanrılı kavramlarla düzleştirebilir. Ülgen’in ilham alması, yardımcılarla çalışması ve karşısında Erlik’in bulunması, yaratılışı bir emirden çok çekişmeli bir kuruluş süreci haline getirir.

Göğün çok katlı düşünülmesi de yalnız şiirsel süs değildir. Şaman anlatılarında ritüel yolculuk, katlar arasında ilerleme fikriyle kurulur; gök, yeryüzü ve aşağı dünya birbirinden kopuk değil, geçişleri tehlikeli bölgeler olarak tasarlanır. Dünya ağacı ya da kozmik direk bu katmanları birbirine bağlayan eksendir.

Erlik neden yalnız “şeytan” değildir?

Erlik’i doğrudan İblis’in Altayca adı saymak kolay ama eksik bir çözümdür. O hile yapar, yaratılan düzene ortak olmaya çalışır ve sonunda aşağı dünyaya gönderilir. Buna rağmen hastalık, ölüm ve yeraltı üzerindeki yetkisi onu yalnız ahlaki kötülüğün sembolü olmaktan çıkarır. Yaşamın sınırı, çürüme ve korku onun alanında somutlaşır.

Derlemelerdeki yasak meyve, yılan ve ilk insanların kandırılması gibi sahneler Hristiyan anlatısıyla belirgin benzerlikler taşır. Verbitskiy’in Ortodoks misyoneri olması ve Altay’daki uzun temas tarihi unutulmamalıdır. Bu benzerlik “anlatı sahtedir” demek değildir; sözlü kültürün karşılaştığı yeni dini dili kendi eski kozmolojisine nasıl yerleştirebildiğini gösterir.

İnsan neden kusurlu yaratılıyor?

Bazı varyantlarda insan bedeni yaratıldıktan sonra korumasız bırakılır; Erlik ya da onunla ilişkili bir varlık bedene yaklaşır ve onu kirletir. Hastalık, ölüm ve bedensel kırılganlık böyle açıklanır. Başka bir sahnede insanın tüylerle kaplı ilk bedeni bozulur, yalnız saç ve belirli bölgelerde tüy kalır. Bunlar biyolojik tarih değil; insanın neden acı çektiğine, yaşlandığına ve öldüğüne verilen anlatısal cevaplardır.

Dünya bütünüyle kötü yaratılmamıştır, fakat başlangıçtaki düzen rakipsiz değildir. İnsan, Ülgen’in kurduğu alan ile Erlik’in müdahalesi arasında yaşar. İyilik ve kötülüğün soyut ilkeler olmaktan çıkıp üst ve alt dünya, ışık ve karanlık, sağlık ve hastalık gibi somut karşılıklara bağlanması anlatının günlük hayattaki gücünü açıklar.

Radloff ile Verbitskiy neden aynı şeyi anlatmıyor?

Sözlü gelenekte “asıl metin” aramak çoğu zaman yanlış sorudur. Anlatıcı, dinleyici ve kayıt ortamı hikâyenin biçimini etkiler. Radloff’un filolojik ilgisi ile Verbitskiy’in misyonerlik amacı aynı değildi; görüştükleri topluluklar ve kullandıkları tercümanlar da farklıydı. Bir varyantta kısa geçen motifin diğerinde ayrıntılanması, zorunlu olarak birinin bozuk olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle Ak Ana, Ülgen ve Erlik’i tek bir soy ağacına yerleştiren modern şemalar kullanışlı olsa da yanıltıcı olabilir. Altay dünyası homojen değildi; Teleüt, Altay-kiji ve çevredeki başka topluluklar ortak motifleri farklı adlarla ve farklı dini deneyimlerle anlattı. Karşılaştırmanın değeri, tek doğru sürümü seçmekte değil, değişimin izini görünür kılmaktadır.

Bu anlatı bugün neden hâlâ etkileyici?

Altay yaratılışı, dünyayı kusursuz bir planın sessiz sonucu olarak değil; suyun içinden çıkarılan bir avuç toprak, verilen bir yaratma buyruğu ve daha ilk anda başlayan iktidar çekişmesi üzerinden anlatır. Ak Ana’nın kısa sözü başlangıcı harekete geçirir; Ülgen yaşanabilir düzeni kurar; Erlik ise ölümün ve sınırın bu düzene nasıl girdiğini açıklar. Hikâyenin kalıcılığı, kozmik sahne ile insanın kırılganlığı arasında kurduğu bu bağdadır.

Onu “Türklerin değişmez yaratılış kitabı” diye sunmak zenginliğini azaltır. Daha dürüst ve daha merak uyandırıcı okuma, 19. yüzyılda kaydedilmiş güçlü varyantların daha eski motifleri, yerel hayatı ve temas edilen dinleri nasıl aynı anlatıda taşıdığına bakmaktır. Gizem, bütün ayrıntıların tek kökene bağlanmasında değil; sözlü hafızanın farklı çağları aynı suyun üzerinde yüzdürebilmesindedir.

Görsel notu: Kapak, Altay kozmogonisi motiflerinden hareketle Düz Dünya için hazırlanmış temsili editoryal illüstrasyondur.