Versay'da Zaman Kayması: Moberly–Jourdain Olayı

10 Ağustos 1901’de iki İngiliz akademisyen, Charlotte Anne Moberly ile Eleanor Jourdain, Versay Sarayı’nın Petit Trianon bölümüne yürürken çevrenin aniden ağırlaştığını, eski moda giysili insanlarla karşılaştıklarını ve geçmişten bir sahnenin içine girdiklerini düşündüler. On yıl sonra olayı An Adventure adıyla yayımladılar. Versay “zaman kayması” anlatısının gücü, sıradan hayalet öyküsünden farklı olarak iki eğitimli tanığın notlarına, planlara ve tarih araştırmasına dayanmasıdır. Sorun da tam burada başlar: Hatıralar ile araştırma sonuçları zaman içinde birbirini ne ölçüde değiştirdi?

Yürüyüşte ne yaşandı?

Moberly, Oxford’daki St Hugh’s Hall’un yöneticisiydi; Jourdain tarih eğitimi almış bir öğretmendi. Petit Trianon’a giderken yolu şaşırdılar. İki adam, eski bir kulübe, kasvetli yüzlü başka bir adam ve çimlerde çizim yapan bir kadın gördüklerini anlattılar. Moberly daha sonra kadının Marie Antoinette olabileceğini düşündü. Jourdain aynı figürlerin tümünü görmemişti.

İkisi de açıklanamaz bir baskı ve sessizlik hissinden söz etti. Başka ziyaretçilerle karşılaşıp Petit Trianon’a ulaştıklarında atmosfer normale döndü. İlk anda “1789’a gittik” sonucuna varmadılar; olayın tarihsel kimliği sonraki araştırmalarla kuruldu.

Bağımsız notlar ne kadar bağımsızdı?

Yazarlar, bir süre sonra olayı ayrı ayrı yazdıklarını ve temel ayrıntıların uyuştuğunu söylediler. Bu yöntem tanıklık araştırması için değerlidir. Ancak iki kadın olaydan sonra birlikte konuşmuş, bölgeyi yeniden ziyaret etmiş ve yıllarca arşiv taramıştır. İlk notlarla 1911’de yayımlanan metin arasında uzun bir yorum dönemi vardır.

Hatıra her geri çağrıldığında yeni bilgiyle yeniden kurulabilir. Bir kıyafetin tarihini öğrendikten sonra eski görüntü daha kesin görünür; haritada kayıp bir yapı bulununca belirsiz kulübe ona dönüşebilir. Bu bilinçli sahtekârlık değil, kaynak izleme sorunudur.

Eski giysiler gerçek bir açıklama sunuyor mu?

Versay çevresinde tarihsel kostümlü eğlenceler, çalışanlar ve özel etkinlikler bulunabiliyordu. Bazı eleştirmenler ikilinin bir kostümlü prova ya da gezintiyle karşılaştığını ileri sürdü. Fakat o gün belirli bir etkinliğin bütün görülen kişileri açıkladığı kesin olarak belgelenmiş değildir.

Yolun şaşırılması da önemlidir. Bilinmeyen bir arazide kaygı, sıcak, yorgunluk ve beklenti çevreyi tuhaflaştırabilir. Eski bahçe yapıları ile görevlilerin kıyafetleri, olaydan sonra tarihsel sahne halinde örgütlenmiş olabilir.

Marie Antoinette benzerliği sonradan mı doğdu?

Moberly çimlerdeki kadını gördüğü anda kraliçe olarak tanımadığını yazdı. Daha sonra Wertmüller’in Marie Antoinette portresinde benzer yüz ve şapka gördüğünü düşündü. Bu eşleştirme anlatının en etkileyici fakat en kırılgan kısmıdır. Görülen yüz kısa süreli ve beklenmedik, portre ise daha sonra incelenmiştir.

Bir benzerliğin keşfi, özgün izlenimi güçlendirebilir. Zihin “kimdi?” sorusuna cevap bulduğunda önceki belirsizliği siler. Bu yüzden sonraki kesinlik, olay anındaki kesinlikle aynı değildir.

Neden olay hemen yayımlanmadı?

Moberly ve Jourdain meslekî itibarlarını düşünerek takma ad kullandı; kitapta Elizabeth Morison ve Frances Lamont adları yer aldı. Metin çok sayıda baskı yaptı ve hem alay hem ciddi ilgi gördü. İki kadının kariyeri anlatı yüzünden tamamen yıkılmadı. Akademik ve Anglikan çevrelerde doğaüstü, telepati ve psişik araştırmaların tartışıldığı bir dönemde yaşıyorlardı.

Olayı yalnız “saf Viktoryen kadınların hayali” diye küçümsemek de dönemin entelektüel bağlamını ve kadınların ayrıntılı çalışma çabasını görmezden gelir. Fakat eğitimli olmak algı ve hafıza hatalarına bağışıklık sağlamaz.

Zaman kayması hipotezi neyi açıklayamıyor?

Gerçek bir 18. yüzyıl kesiti görüldüyse tarih, kıyafet ve yapıların bağımsız biçimde eşleşmesi beklenir. Yazarların bazı eşleşmeleri tartışmalı belgelerden ve esnek yorumlardan gelir. İki tanığın farklı kişileri görmesi de “aynı fiziksel sahne” varsayımını zorlaştırır.

Ayrıca zaman geçişinin mekanizması, neden yalnız kısa görsel parçalar verdiği ve fiziksel etkileşim bırakmadığı açıklanmaz. “Marie Antoinette’in hatırasına telepatik giriş” fikri olaydan sonra önerilmiş, sınanabilir bir model üretmemiştir.

Dosyada geriye ne kalıyor?

İki kadının olağandışı ve samimi bir deneyim yaşadığına kuşku duymak için zorunlu neden yoktur. Fakat samimiyet, yorumun doğruluğunu garanti etmez. Yol şaşırma, atmosfer, olası kostümlü insanlar, sonraki tarih araştırması ve ortak anlatım süreci birlikte güçlü bir doğal açıklama oluşturur.

Moberly–Jourdain olayı geçmişe açılan kapının kanıtı değildir; aynı zamanda basitçe “uydurma” denilip atılamayacak iyi belgelenmiş bir hafıza vakasıdır. Onu kalıcı yapan, tanıkların gördüklerinden çok on yıl boyunca gördüklerine anlam vermeye çalışırken nasıl giderek daha ayrıntılı bir 1789 sahnesi kurduklarıdır.

Görsel notu: Kapak, Petit Trianon yolunda modern ve 18. yüzyıl algısının üst üste bindiği anı, hayalet klişesine kaçmadan yorumlar.