Sanxingdui: Dev Bronz Maskeler Kimin Yüzüydü?

Bir yüz düşünün: kulakları iki yana açılıyor, gözleri yuvalarından dışarı doğru uzanıyor, ağzı ise konuşacakmış gibi değil, bir tören boyunca susacakmış gibi kapalı. Sanxingdui bronzlarının etkisi biraz buradan geliyor. İnsan yüzünden alınmış parçaları tanıyoruz ama bunların bir araya gelme biçimi tanıdık değil. İnternetteki “uzaylı maskesi” yakıştırması da tam bu ilk şaşkınlığa yerleşiyor. Oysa eserlerin asıl hikâyesi gökyüzünde değil, Çin’in Sichuan bölgesinde, Chengdu Ovası’nın toprağında başlıyor.

Sanxingdui hakkında iki soruyu ayrı sormak gerekiyor. Bu yüzleri kimler yaptı? Ve yüzler kimi gösteriyor? İlk sorunun yanıtı için yerleşim kalıntıları, üretim teknikleri ve bölgedeki başka kazılar elimizde. İkinci soruda ise çok daha sessiz bir dünyaya giriyoruz. Bir maskenin tanrı, ata ya da törensel bir kişilik olduğunu düşünebiliriz; fakat yanında “bu kişinin adı şudur” diye okuyabildiğimiz bir açıklama bulunmuyor. Eserlerin büyüleyiciliğini koruyan boşluk da bu.

Maskeden önce bir şehir vardı

Sanxingdui’nin modern keşif tarihi 1929’a, ilk arkeolojik kazısı 1934’e uzanıyor. Ancak burayı dünya çapında tanınır hâle getiren dönüm noktası, 1986’da ortaya çıkarılan iki büyük buluntu çukuruydu. Bronz heykeller, altın, yeşim ve fildişi; eski Çin’i yalnızca Sarı Irmak çevresindeki merkezlerle anlatan alışıldık resme, güneybatıdan güçlü bir itiraz getiriyordu.

Sichuan Eyaleti Kültürel Kalıntılar ve Arkeoloji Araştırma Enstitüsünün yerleşim envanteri, yaklaşık on iki kilometrekareye yayılan bir alan tarif ediyor. Bunun içinde surlarla çevrili çekirdek, sıkıştırılmış toprak platformlar, yapı izleri, mezarlar ve üretim alanları var. Dolayısıyla yalnızca birkaç garip heykelin bırakıldığı ıssız bir noktayla karşı karşıya değiliz. Eşyaları üretecek, taşıyacak, kullanacak ve sonunda gömecek örgütlü bir toplum söz konusu.

Bu ayrım, maskelere bakışımızı değiştiriyor. Bronz bir yüz tek başına sergilendiğinde neredeyse başka bir dünyadan gelmiş gibi görünebilir. Yanına döküm işlemini, kerpiç yapıları, günlük kapları ve surların inşası için gereken emeği koyduğumuzda ise yüz yeniden insan dünyasına dönüyor. Heykelin sıra dışı olması, onu yapanların gündelik bir hayat sürmediği anlamına gelmiyor.

Yüze takılmayacak kadar büyük bir yüz

“Maske” sözcüğü biraz yanıltıcı. Hepimizin aklına bir insanın başına takacağı eşya geliyor. Hong Kong Palace Museum’un sergilediği örneklerden biri yaklaşık 131 santimetre genişliğinde. 2021’de üçüncü çukurdan çıkarılan bu bronz yüz, yüzüstü duruyordu; üzerinde ondan fazla fil dişi vardı. Sağ gözünün yakınında dokuma izleri de bulundu.

Müzenin değerlendirmesi, bazı maskelerin ahşap desteklere bağlanarak tören alanlarında gösterilmiş olabileceğini belirtiyor. Dökümden sonra açılmış olabilecek bağlantı delikleri, bu yorumun dayanaklarından biri. Yüzün, gözlerin ve kulakların ayrı parçalar hâlinde yapılıp birleştirilmesi de eserin yalnızca görünüşünü değil, nasıl kurulduğunu düşünmemizi sağlıyor.

Bu durumda hayal etmemiz gereken sahne, maskeli bir insanın kalabalık arasında dolaşması olmayabilir. Daha yüksek bir noktaya yerleştirilmiş, yaklaşan kişiyi karşılayan dev bir yüz de mümkün. Bunun kesin bir tören canlandırması olmadığını vurgulamak gerek: Ahşap düzeneklerin bütün ayrıntıları korunmuş değil. Yine de “bunu nasıl takıyorlardı?” sorusunun yerini “bunu nerede ve nasıl gösteriyorlardı?” sorusu alıyor.

Dışarı uzanan gözler neyi görüyordu?

Sanxingdui’deki bütün yüzler aynı değil. Bazılarının gözleri belirgin biçimde dışarı taşarken bazılarında daha sakin, insan ölçüsüne yakın bir ifade var. Hong Kong Palace Museum’un ayrı bir eser açıklaması, yuvarlak ve çıkıntılı gözlere sahip küçük bir başı insan tipindeki başlardan ayırıyor; tanrısal ya da olağanüstü bir varlık olabileceğini öneriyor. Bu, tek bir yorumla bütün koleksiyonu açıklayamayacağımızı gösteren iyi bir örnek.

Gözlerin büyütülmesi, gerçek bir canlının anatomisinin kaydı olmak zorunda değil. Bir portre bireyin yüzünü tanınır kılmaya çalışır; törensel bir imge ise görme, güç ya da farklılık fikrini büyütebilir. Burada dikkat çekici olan, biçimin kazara oluşmamış olması. Gözler, kulaklar ve yüz çizgileri bilinçli tercihler. Sorun, bu tercihlerin Sanxingdui insanları için taşıdığı adları henüz bilmememiz.

“Uzaylıya benziyor” demek, bu yüzden eserin üretildiği çağdan çok bizim görsel hafızamız hakkında bir şey söylüyor. Bilimkurgu filmlerinden tanıdığımız yabancı yüzü, çok daha eski bir nesneye geri yansıtıyoruz. Bu benzerlik, maskeyi yapan kişinin aynı şeyi düşündüğünün kanıtı değil. Daha zor ama daha ilginç soru, Sichuan’da yaşayan bir insanın bu yüz karşısında korku mu, yakınlık mı, saygı mı duyduğudur.

Kutsal eşyalar neden toprağın altına gönderildi?

1986’daki iki çukurun yakınında yapılan yeni çalışmalar, altı çukuru daha ortaya çıkardı. Antiquity’de yayımlanan kazı raporu, yeni alanların kontrollü koruma koşullarında, farklı uzmanların birlikte çalışmasıyla açıldığını anlatıyor. Topraktan bir nesneyi çıkarmak kadar, onun başka nesnelerle ilişkisini bozmamak da önemliydi. Üst üste gelmiş parçaların sırası, bazen tek başına bir heykelden daha çok şey söyleyebilir.

Bu alanlar yaygın biçimde “kurban” ya da “ritüel çukurları” diye adlandırılıyor. Fakat adlandırma, törenin bütün ayrıntılarının çözüldüğü anlamına gelmiyor. Eşyaların kırılması, yakılması ve bir araya getirilmesi; kullanımdan çıkarma, bir kutsal alanı kapatma veya büyük bir dönüşüm sırasında yürütülen törenlerle ilişkilendirilebilir. Bunlardan hangisinin geçerli olduğunu yalnızca bir fotoğrafa bakarak seçemeyiz.

Bir hükümdar mezarı beklentisi de yanıltıcı olabilir. Görkemli eşyalar hemen bir kralın defin törenini düşündürse de çukurları otomatik olarak kral mezarı saymak doğru değil. Nesnelerin gömülmüş olmasıyla, bir kişinin eşyalarıyla birlikte gömülmüş olması farklı arkeolojik durumlar. Sanxingdui’nin sorusu, zenginliğin kimde bulunduğu kadar, bu zenginliğin neden görünmez kılındığıyla ilgili.

Aynı heykelin parçaları farklı çukurlarda

Yeni kazıların en çarpıcı sonucu, yalnızca yeni yüzler bulmak olmadı. Birbirinden ayrı çıkarılan parçaların aslında aynı düzenlemeye ait olabileceği anlaşıldı. Müze kayıtlarında, sekizinci çukurdan gelen mitolojik bir yaratıkla başka çukurlardaki figür ve parçaların bağlantısı gösteriliyor. Böylece 1986’da başlayan bir buluntu hikâyesi, onlarca yıl sonra yeni bir parçayla devam edebiliyor.

Bu tür birleşmeler, çukurların birbirinden kopuk hikâyeler olmadığını düşündürüyor. Yine de bir parçanın ötekine oturması, bütün gömme işlemlerinin aynı gün yapıldığını tek başına kanıtlamaz. Önce nesnenin yaşamını, sonra parçalanmasını, ardından parçaların yer değiştirmesini düşünmek gerekir. Arkeolojinin sabrı burada devreye giriyor: En heyecan verici bağlantı bile, zaman çizelgesindeki bütün boşlukları bir anda kapatmıyor.

Sichuan Enstitüsünün 2024 tarihli koruma raporu, bronz ağaçların dijital ortamda yeniden birleştirilmesini de anlatıyor. Kırılgan parçaları fiziksel olarak üst üste koymak her zaman güvenli değil. Bilgisayarda yapılan yerleştirme, özgün nesnenin ne kadarının bilindiğini ve hangi bağlantıların sınandığını görmeye yarıyor. Ekranda bütün görünen bir ağaç ile kazıdan sapasağlam çıkmış bir ağaç aynı şey değil.

Bronz ağacın dallarında hangi dünya vardı?

Ağaç biçimindeki bronz düzenlemeler, maskeler kadar şaşırtıcı. Dallar, kuşlar ve figürler, gündelik bir ağacın kopyasından çok düzenlenmiş bir evren duygusu veriyor. Güneşle ve kutsal kuşlarla ilgili daha geç Çin anlatıları, bu eserleri yorumlamak için sık sık kullanılıyor. Burada çekici bir ihtimal var: Ağaç, gökyüzüyle yeryüzü arasında bir bağlantı olarak düşünülmüş olabilir.

Fakat sonraki çağlardan bilinen bir öyküyü, daha eski bronzun kayıp kullanım kılavuzu gibi okumamak gerekiyor. Benzer bir motifin farklı dönemlerde yaşaması mümkün; anlamının hiç değişmeden yaşaması ise ayrıca gösterilmeli. Hong Kong Heritage Museum’un karşılaştırmalı değerlendirmeleri de ağaç imgesini daha geniş bir görsel gelenek içinde düşünmeye yardımcı oluyor. Bu karşılaştırma bir kapı açıyor, esere kesin isim vermiyor.

Sanxingdui’nin manevi dünyasını merak eden biri için belki de en iyi başlangıç, bütün nesneleri ayrı ayrı şifreler olarak görmemek. Yüz, ağaç, kuş, altın ve yeşim aynı törensel çevrede kullanılmış olabilir. O çevrede hangi hareketler yapılıyor, kimler yaklaşıyor, neler söyleniyordu? Bronz korunuyor; ses, kumaşın hareketi ve törenin süresi ise çoğunlukla kayboluyor.

Yalnız bir uygarlık değil, bağlantılı bir bölge

Sanxingdui’nin farklı görünmesi, dış dünyadan bütünüyle kopuk olduğu anlamına gelmiyor. Hajni Elias’ın erken Çin’de sanatsal alışveriş üzerine çalışması, güneybatıyı daha geniş hareketlilik ağları içinde ele alıyor. Teknikler ve motifler dolaşabiliyor; yerel ustalar bunları kendi tercihleriyle dönüştürebiliyordu. Aynı teknolojiyi kullanmak, aynı biçimde heykel yapmak zorunda olmak demek değil.

Bu bakış, “Çin uygarlığı tek bir merkezden çıktı, sonra çevreye yayıldı” kadar “burada bütünüyle ilgisiz bir halk belirdi” biçimindeki iki kolay anlatıyı da zorlaştırıyor. Sanxingdui, bölgesel özgünlükle temasın yan yana bulunabildiğini gösteriyor. Müzelerin günümüzde kullandığı ulusal birlik diliyle, kazıların sunduğu somut ilişki kanıtlarını da ayırmak gerekir. Tarihî bir alışverişi görmek başka, bugünkü siyasi haritayı geçmişe aynen taşımak başka.

Ortadan kaybolmak mı, başka bir yerde devam etmek mi?

Sanxingdui anlatıları çoğu zaman “sonra bir anda yok oldular” cümlesiyle bitiyor. Yakındaki Jinsha bu sonu bozuyor. 2001’de keşfedilen Jinsha alanı, kendi müzesinin tarihlendirmesiyle MÖ on ikinci ve yedinci yüzyıllar arasında önemli bir Shu merkeziydi. Altın, yeşim ve fildişinin törensel kullanımı, Sanxingdui’yle karşılaştırılabilecek bir dünya sunuyor.

Bu benzerlikler, bütün nüfusun belirli bir günde Jinsha’ya taşındığını kanıtlamıyor. Fakat bir merkezin önemini kaybetmesiyle bir toplumun yeryüzünden silinmesi arasındaki farkı hatırlatıyor. Yerleşim, iktidar ve ibadet merkezleri değişebilir; üretim bilgisi ve bazı semboller başka yerde yaşamaya devam edebilir. “Kayboluş” sözcüğü, bazen bu uzun dönüşümü tek bir dramatik ana sıkıştırıyor.

Dev bronz yüzlerin kime ait olduğunu hâlâ kesin olarak söyleyemiyoruz. Buna karşılık onları yapanların becerisini, eşyaların geçirdiği kırılmayı ve bölgenin sonraki merkezlerle ilişkisini eskisinden daha iyi görebiliyoruz. Sanxingdui’nin gizemi, açıklamasız bir yabancılıktan ibaret değil. Toprağın altından çıkan parçalar çoğaldıkça sorunun biçimi değişiyor: Buraya kim geldiğinden çok, burada yaşayan insanlar dünyalarını nasıl kurdu ve kutsal yüzlerini neden toprağa emanet etti?

Kapak, Sanxingdui bronzlarından esinlenen yapay zekâ üretimi temsili bir illüstrasyondur; belirli bir eserin kazı fotoğrafı değildir.

OKUMA KAYDI

Bu dosyayı tamamladın mı?

İşaretlediğinde bu tarayıcıda okuduğun dosyaları ve seri ilerlemeni hatırlayacağız.

Bu dosyayı okudum✓