Tapınak Şövalyelerinin Kayıp Hazinesi

13 Ekim 1307 Cuma sabahı Fransa Kralı IV. Philippe’in görevlileri Tapınak Şövalyelerini aynı anda tutuklamaya başladığında beklenti büyüktü. Tarikat, Avrupa’nın dört yanında topraklara sahipti; krallara borç vermiş, hacıların parasını taşımış ve Doğu Akdeniz’de kaleler kurmuştu. Fakat görevlilerin eline efsanelerde anlatılan ölçüde altın, Kutsal Kâse veya Süleyman Mabedi’nden çıkarılmış gizli emanetler geçmedi. Bu eksiklik “hazine önceden kaçırıldı” düşüncesini doğurdu. Yedi yüzyıl sonra Templar hazinesi İskoçya’dan Oak Island’a kadar yüzlerce yere taşınmış durumda. Önce şu soruyu sormak gerekir: Kaybolduğu varsayılan hazine gerçekte neydi?

“Yoksul şövalyeler” nasıl zengin bir kuruma dönüştü?

Tarikat 12. yüzyılın başında Kudüs’e giden hacıları koruma amacıyla ortaya çıktı. Resmî adı İsa’nın ve Süleyman Mabedi’nin Yoksul Şövalyeleri anlamına geliyordu. Kudüs kralı onlara Tapınak Tepesi’ndeki bir bölümü tahsis etti; “Templar” adı buradan geldi. Papa II. Innocentius’un ayrıcalıklarıyla tarikat yerel piskoposların birçok yükümlülüğünden kurtuldu, bağış kabul etti ve Avrupa genelinde geniş bir mülk ağı kurdu.

Templar serveti bir mağaranın içindeki külçelerden çok çiftlikler, değirmenler, bağlar, kiliseler, hayvan sürüleri, kira gelirleri ve alacaklardan oluşuyordu. İngiltere ve Galler’de tutuklamalardan sonra hazırlanan envanterler mutfak araçlarından yataklara, borç senetlerinden tarım ürünlerine kadar gündelik bir kurum gösterir. Tarikat para transferi ve emanet hizmetleri sunduğu için modern bankacılığın atası diye anılır; fakat bugünkü merkez bankası gibi sınırsız nakit kasası yoktu.

Kral Philippe neden 1307’de harekete geçti?

Fransa Kralı IV. Philippe savaşlar ve yönetim giderleri nedeniyle ağır mali baskı altındaydı. Daha önce Yahudi cemaatinin mallarına el koymuş, para değerini değiştirmiş ve papalıkla sert çatışmaya girmişti. Templarlar hem bağımsız bir uluslararası yapıydı hem de Fransa’daki kraliyet hazinesinin bazı işlerini yürütüyordu. Kralın tarikata borçlu olması tek başına operasyonu açıklamaz; fakat kurumun serveti ve papaya bağlılığı onu cazip hedef yaptı.

Tutuklamalar gizlice hazırlanmış emirlerle aynı gün başladı. Üyelere haça hakaret, putperestlik, uygunsuz kabul törenleri ve sapkınlık suçlamaları yöneltildi. İşkence altında alınan itiraflar daha sonra geri çekildi. 1308 tarihli Chinon belgesi, Papa V. Clemens’in tarikat liderlerini belirli dinî suçlamalar bakımından bağışladığını gösterir; bu onların bütün eylemlerini aklamaz, fakat “papalık kesin olarak şeytana taptıklarını kanıtladı” anlatısını sarsar.

Baskında neden dağlar kadar altın bulunmadı?

Bir kurumun zenginliği ile kasasındaki taşınabilir para aynı şey değildir. Templar mülklerinin önemli kısmı toprağa ve üretime bağlıydı. Ayrıca tarikat 1291’de Akka’nın düşmesinden sonra Doğu’daki ana askerî amacını kaybetmiş, Kıbrıs ve Avrupa arasında yeniden yapılanmaya çalışıyordu. Savaş, kale bakımı, personel ve deniz taşımacılığı büyük giderler yaratmıştı.

Fransız görevliler mülklere, hesaplara ve mallara el koydu. İngiliz arşivlerinde 1308–1313 arasında Templar arazilerinden elde edilen gelirleri ve borçları izleyen ayrıntılı kayıtlar bulunur. Bunlar “hiçbir şey bulunmadı” demediği gibi gizli altın dağı da göstermez. Tarikat 1312’de kaldırıldığında mülklerin çoğunun Hospitalier Şövalyelere devredilmesi planlandı; uygulamada krallar, yerel yöneticiler ve masraflar servetin önemli bölümünü tüketti.

La Rochelle’den kaçan on sekiz gemi hikâyesi

Hazine efsanesinin en sinematik bölümü, tutuklamalardan bir gece önce Templar filosunun La Rochelle limanından bilinmeyen yöne açılmasıdır. Gemilerin İskoçya’ya, Portekiz’e veya Yeni Dünya’ya gittiği söylenir. Sorun, sayı ve kaçış sahnesini doğrulayan çağdaş liman kaydının bulunmamasıdır. Tarikatın deniz taşımacılığı yaptığı ve Atlantik kıyısında mülkleri olduğu gerçektir; buradan “on sekiz hazine gemisi kayboldu” sonucuna geçiş modern kurgudur.

Operasyonun gizli hazırlanmış olması bazı üyelerin önceden uyarılmadığı anlamına gelmez. Kaçan şövalyeler ve taşınan belgeler bulunmuş olabilir. Fakat büyük bir filonun yüklenmesi insan, araba, depo ve liman işçisi gerektirir. Böyle bir hareketin düşman bir yönetim altında tamamen iz bırakmaması zordur. La Rochelle hikâyesi mümkün ayrıntıları kesin bir kaçış planına dönüştürür.

Hazine İskoçya’ya mı gitti?

İskoçya, Kral Robert Bruce’un aforoz edilmiş olması ve İngiltere’ye karşı savaşması nedeniyle Templar kaçakları için uygun sığınak gibi görünür. Daha sonraki anlatılar şövalyeleri 1314 Bannockburn Muharebesi’nde İskoçların yardımına yetiştirir. Ancak muharebenin çağdaş kayıtları belirgin bir Templar birliğinden söz etmez. Rosslyn Şapeli’nin oyma süsleri de tarikatın kaldırılmasından yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra yapılmıştır.

Templarlarla masonluk arasında kesintisiz gizli örgüt bağı kuran metinler çoğunlukla çok daha geç tarihlidir. Ortaçağ tarikatının hafızası, 18. yüzyıl mason ritüellerinde sembolik bir geçmiş olarak yeniden üretildi. Bu kültürel soy gerçek ve ilginçtir; kurumsal kadro ve hazine sandıklarının yüzyıllarca gizlice devredildiğinin kanıtı değildir.

Portekiz’de tarikat gerçekten yaşamaya devam etti

Kaçış anlatılarının en sağlam tarihsel karşılığı Portekiz’dedir. Kral Dinis, Templar mülklerinin tamamen dağılmasını istemedi ve 1319’da papalık onayıyla İsa Tarikatı kuruldu. Eski Templarların bir kısmı bu yapıya katıldı, mülkler yeni kuruma geçti. İsa Tarikatı daha sonra Portekiz denizcilik çağında önemli rol oynadı; Prens Henrique de tarikatın yöneticisiydi.

Bu devamlılık, hazine gemilerinin Amerika’ya ulaştığını göstermez. Fakat Templar servetinin “bir gecede yok olması” fikrini düzeltir: Malların önemli bölümü yeni veya rakip dinî kurumlara geçti. Kayıp denilen şey çoğu yerde kimlik değiştirmiş mal varlığıdır.

Kutsal Kâse ve Ahit Sandığı nereden çıktı?

Templarların ilk merkezinin Tapınak Tepesi’nde olması, yeraltında Ahit Sandığı’nı, Kutsal Kâse’yi veya İsa’ya ait belgeleri buldukları düşüncesini besledi. Tarikat üyelerinin bölgede yapı çalışmaları yaptığı ve Ortaçağ insanlarının kutsal emanetlere büyük değer verdiği doğrudur. Ancak Templar kayıtlarında bu nesnelerin bulunduğunu gösteren çağdaş bir envanter yoktur.

Kutsal Kâse edebiyatı Templar dönemiyle kesişse de romanlardaki muhafız şövalyeleri doğrudan tarihsel tarikata eşitlemek kolay değildir. Daha sonraki okült yazarlar, mason gelenekleri ve modern gerilim romanları ayrı sembolleri tek bir gizli tarih içinde birleştirdi. Hazine böylece para olmaktan çıktı; Hıristiyanlığın tarihini değiştirecek bilgiye dönüştü.

Gerçek hazine neden efsaneden daha dağınık?

Fransız ve İngiliz arşivlerinde tarikatın mülklerine, yargılamalarına ve borçlarına ilişkin çok sayıda kayıt bulunur. Bu belgeler büyük bir lojistik kurumun nasıl parçalandığını gösterir. Kral, papalık, Hospitalierler, yerel soylular ve yöneticiler yıllarca malların kime ait olduğunu tartıştı. Değerli eşyaların çalınması, saklanması veya kaçırılması muhtemeldir; böylesi tasfiyelerde kayıp kaçınılmazdır.

Fakat kayıp eşyalarla tek parça “Templar hazinesi” aynı şey değildir. Bugün aranabilecek en gerçekçi hazine, henüz tanımlanmamış bir arşiv paketi, küçük bir para deposu veya yerel komutanlıktan saklanan eşyalardır. Kıtaları dolaşan kutsal sandık filosu için kanıt yoktur. Efsanenin ölmemesinin nedeni de budur: Tarikat gerçekten zengindi, gerçekten gizlilikle suçlandı, gerçekten acımasızca dağıtıldı ve varlıklarının tamamı kolay bir listede toplanamadı. Tarih, hazine hikâyesi için yeterince boşluk bıraktı.

Görsel notu: Kapak, tutuklamalar sırasında boşaltıldığı hayal edilen bir Templar mahzenini konu alan özgün editoryal illüstrasyondur.