İzanagi ve İzanami: Japon Adalarının Yaratılışı

Japonya’nın en eski yazılı mitlerinde ülke bir kıtanın parçası olarak değil, tanrısal bir çiftin denize uzattığı mücevherli mızraktan damlayan tuzlarla başlar. Izanagi ile Izanami adaları, dağları, nehirleri ve sayısız kami’yi doğurur. Fakat yaratılış kısa sürede ölüm hikâyesine dönüşür: ateş tanrısının doğumu Izanami’yi öldürür, Izanagi onu Yomi’den geri getiremez ve yaşamla ölüm arasına büyük bir taş koyar.

Kojiki ve Nihon Shoki neden farklı anlatır?

Temel kaynaklar 712 tarihli Kojiki ile 720 tarihli Nihon Shoki’dir. İkisi de imparatorluk sarayı çevresinde derlenmiştir; soy kütüklerini, bölgesel gelenekleri ve siyasi meşruiyeti ortak bir geçmişe bağlar. Kojiki daha bütünlüklü bir anlatı kurarken Nihon Shoki aynı olayın birden fazla varyantını yan yana verebilir.

Bu nedenle “Japon yaratılış miti” tek ve değişmez metin değildir. Izanagi–Izanami öyküsü erken sekizinci yüzyılda yazıya geçirilmiş farklı geleneklerin sarayca düzenlenmiş biçimidir.

Göksel mızrak ve Onogoro Adası

Göksel tanrılar çifte yeryüzünü sağlamlaştırma görevi verir ve Ame-no-nuboko adlı mücevherli mızrağı uzatır. İkili Göksel Yüzer Köprü’den mızrağı aşağıdaki tuzlu suya daldırıp karıştırır. Mızrak kaldırıldığında ucundan düşen tuz pıhtılaşarak Onogoro Adası’nı meydana getirir.

Çift adaya iner, göksel bir sütun ve saray kurar. Mızrak görüntüsü bazen modern haritalarda belirli bir coğrafi noktaya bağlanır; metin öncelikle kutsal bir başlangıç mekânı kurar. Onogoro’nun kesin konumu üzerinde farklı yerel gelenekler yarışır.

Sütunun çevresindeki evlilik ritüeli

Izanagi ile Izanami sütunun iki yanından dolaşıp karşılaşarak birleşmeye karar verir. İlk karşılaşmada Izanami önce konuşur. Doğan Hiruko sağlıklı değildir; sazdan tekneye konup suya bırakılır. Ardından Awa Adası doğar fakat o da çocuklar arasında sayılmaz.

Tanrılara danışıldığında başarısızlığın kadının önce konuşmasından kaynaklandığı söylenir. Ritüel yeniden yapılır, bu kez Izanagi önce konuşur ve adalar doğru biçimde doğmaya başlar. Bu bölüm modern okur için açıkça ataerkil görünür; metnin saray ve evlilik düzeni hakkındaki değerlerini kozmik başlangıca yerleştirir.

Oyashima: Sekiz büyük ada

Çift sırasıyla Awaji, Shikoku, Oki, Kyushu, Iki, Tsushima, Sado ve Honshu’yu doğurur. “Sekiz büyük ada” ifadesindeki sekiz, Japon dilinde çokluk ve bütünlük çağrışımı da taşır. Liste modern Japon devletinin tüm coğrafyasını birebir kapsayan harita değildir.

Özellikle Hokkaido ve Okinawa’nın listede olmaması, anlatının derlendiği Yamato merkezli siyasi dünyanın sınırlarını gösterir. Kozmogoni aynı zamanda “ülke” sayılan alanın erken sekizinci yüzyıldaki bakışıdır.

Adalardan sonra kamilerin doğumu

Izanami yalnız toprak parçalarını değil deniz, nehir, rüzgâr, ağaç, dağ ve başka doğal güçlerle ilişkili kamileri doğurur. Japoncada kami sözcüğü basitçe Batılı anlamda “tanrı” değildir; olağanüstü varlıkları, ata güçlerini ve doğal mekânların kutsallığını kapsayabilir.

Yaratılış tek seferde tamamlanan mekanik işlem değil, coğrafyanın her unsuruna ilişki ve kişilik verilmesidir. Ada ile tanrı, fiziksel yer ile kutsal varlık aynı doğum zincirinin parçalarıdır.

Ateş tanrısı Kagutsuchi’nin doğumu

Izanami ateş tanrısı Kagutsuchi’yi doğururken ağır biçimde yanar. Hastalığı sırasında kusmuk, dışkı ve idrarından bile yeni kamiler doğar; ölüm üretkenliği tamamen durdurmaz. Sonunda Izanami Yomi ülkesine gider.

Izanagi öfkeyle Kagutsuchi’nin başını keser. Kılıçtan ve ateş tanrısının parçalarından başka tanrılar ortaya çıkar. Şiddet bile yeni varlık üretir; yaratılış ile yıkım birbirinden temiz çizgilerle ayrılmaz.

Izanagi neden Yomi’ye iner?

Eşini özleyen Izanagi, Izanami’yi geri getirmek için ölüler ülkesi Yomi’ye gider. Izanami, Yomi’nin yiyeceğini yediğini ve kolayca dönemeyeceğini söyler; yöneticilerle konuşurken ona bakmamasını ister.

Izanagi beklemeye dayanamaz, saçındaki tarağın dişini meşale gibi yakar ve Izanami’nin çürümüş bedenini görür. Bedeninde gök gürültüsü tanrıları ve kurtçuklar vardır. Yas, bir anda korku ve kaçışa dönüşür.

Yomi’den kaçış

Utandırıldığını söyleyen Izanami, Yomi’nin çirkin kadınlarını ve başka takipçileri Izanagi’nin arkasından gönderir. Izanagi başlığını ve tarağını fırlatır; bunlar üzüm ve bambu filizlerine dönüşerek takipçileri oyalar. Sonunda büyük bir kayayı Yomi geçidine yerleştirir.

Taşın iki yanında çift son kez konuşur. Izanami her gün bin kişiyi öldüreceğini, Izanagi ise buna karşılık bin beş yüz doğum evi kuracağını söyler. Ölüm dünyaya girer ama yaşam onu sayıca aşarak sürer.

Arınma ve üç yüce çocuk

Yomi’nin kirliliğini taşıdığını düşünen Izanagi, Tsukushi’deki Tachibana bölgesinde suyla arınır. Giysilerini çıkarırken ve bedenini yıkarken çok sayıda kami doğar. Sol gözünü yıkadığında güneş tanrıçası Amaterasu, sağ gözünden ay tanrısı Tsukuyomi, burnundan fırtına tanrısı Susanoo çıkar.

Bu sahne Şinto’daki misogi arınmasının mitik temelidir. Ölümle temas sonrası su yalnız kiri temizlemez; yeni kutsal düzen üretir. Japon imparatorluk soyunun bağlandığı Amaterasu’nun doğumu da yaratıcı çiftin evliliğinden değil, tek başına Izanagi’nin arınmasından gelir.

Izanami bir yaratıcıdan ölüm tanrıçasına mı dönüşür?

Yomi sınırındaki sözleşmeden sonra Izanami “Yomotsu Ōkami”, Yomi’nin büyük kamisi olarak anılır. İlk bölümde adaları ve doğa güçlerini doğuran anne, ikinci bölümde her gün insanların ölümünü ilan eder.

Bu geçiş onu basit kötü figüre indirgemez. Doğum sırasında ölmesi, yaşamın bedeli ve bedenin kırılganlığıyla ilişkilidir. İzleyicinin korktuğu çürüme, yaratıcı gücün öteki yüzüdür.

Orpheus ve Persephone’ye benzer mi?

Sevilen kişiyi ölüler ülkesinden geri getirme, yasak bakış veya yasak yiyecek birçok kültürde görülür. Izanagi’nin meşaleyle eşine bakması Orpheus’un arkasına dönmesini; Izanami’nin Yomi yiyeceğini yemesi Persephone’nin nar tanelerini hatırlatabilir.

Benzer motifler doğrudan kopyalamayı göstermez. Japon anlatısının kendine özgü ağırlığı arınma, kami doğumu ve imparatorluk soyuna geçiştedir. Karşılaştırma ancak farklılıkları da koruduğunda anlamlıdır.

Mit, coğrafya ve imparatorluk

Adaların tanrısal doğumla meydana gelmesi, Japon ülkesini sıradan siyasi sınırdan kutsal soya dönüştürür. Amaterasu’nun Izanagi’den doğması ve sonraki imparatorluk anlatısının ona bağlanması bu çizgiyi tamamlar.

Bu, metinlerin yalnız halk masalı değil, devlet oluşumu belgeleri olarak da okunmasının nedenidir. Kojiki ve Nihon Shoki geçmişi kaydetmekle kalmaz; merkez ile çevreyi, meşru soy ile rakip gelenekleri yeniden düzenler.

Sonuç: Yaratılış ölümle tamamlanır

Izanagi ile Izanami mızraktan ada, birlikteliklerinden ülke ve doğa kamileri yaratır. Fakat Japon kozmogonisi parlak bir kuruluş sahnesinde bitmez. Ateş, ölümü; Yomi, ayrılığı; arınma ise yeni tanrısal kuşağı getirir.

Hikâyenin bütünü yaşam ile ölüm arasında kurulmuş bir dengeyi anlatır. Büyük taş iki dünyayı ayırır, fakat Izanami’nin bin ölümü ile Izanagi’nin bin beş yüz doğumu aynı evrenin hesabında kalır. Japon adaları yalnız doğmuş topraklar değil, bu kayıp ve yenilenme döngüsünün sahnesidir.

Görsel notu: Kapak, göksel mızrakla adaların yaratılışını canlandıran özgün editoryal illüstrasyondur; tarihsel bir Şinto resminin kopyası değildir.