Gökyüzü Bir Kubbe miydi? Antik Metinlerde Yukarıdaki Dünya

Eski bir Mısır tasvirinde gökyüzü, kollarını ve bacaklarını yere doğru uzatmış bir kadının bedenidir. Başka bir metinde yukarıdaki suları aşağıdakilerden ayıran bir alan vardır. Çin’de ise gök, bir örtüye veya her şeyi kuşatan daha kapsamlı bir düzene benzetilerek tartışılır. Bugünün gözünde bütün bunlar aynı resme dönüşebilir: Yeryüzünün üstüne kapatılmış bir kubbe. Fakat ayrıntılara baktığımızda resimler birbirinden uzaklaşmaya başlar.

“Eskiler göğü kubbe sanıyordu” cümlesi tamamen boş değildir; bazı tasvirler gerçekten bir üst sınır ve örtü düşüncesini taşır. Sorun, bu cümleyi bütün toplumların üzerinde uzlaştığı tek bir mimari plana çevirmektir. Gök bir yerde tanrısal bedendir, başka bir yerde suları ayıran düzenlemenin parçasıdır. Bir düşünürün hareket açıklaması ile bir cenaze eşyasındaki koruyucu gök figürü de aynı amaçla yapılmış değildir. Önce bu farklı göklere, kendi ayrıntıları içinde bakalım.

Nut’un altında açılan yaşama alanı

Mısır kozmolojisinin tanıdık figürlerinden Nut göğü, Geb yeri temsil eder. Aralarındaki boşlukla ilişkili tanrı ise Shu’dur. Walters Art Museum’daki, MÖ 664–343 aralığına tarihlenen küçük Shu heykelciği kolları yukarı kaldırılmış bir figür gösterir. Müzenin açıklaması, bu duruşu göğün taşınması ve yerden ayrılmasıyla ilişkilendirir. Burada üzerinde yaşanabilir bir dünyanın oluşması, iki alanın birbirinden uzak tutulmasıyla anlatılır.

İlk bakışta yalnızca bir destek figürü görüyor olabiliriz. Oysa anlatının merkezinde arada kalan mekân bulunur. Gökle yer birbirine kapanmış olsaydı, yaşanan dünya için bir boşluk kalmayacaktı. Nut’un kıvrılan bedeni ile onu yukarıda tutan Shu, bu aralığı görünür hale getirir. Bu okuma, göğü taşıyan figürün neden rastgele bir süs olmadığını açıklar; dünya düzeninin kurulmasıyla ilgilidir.

Ancak bir tanrıçanın bedenini doğrudan camdan yapılmış bir yarımküre olarak yeniden çizdiğimizde önemli bir şeyi değiştirmiş oluruz. İnsan biçimli, canlı bir gök tasvirini malzeme ve kalınlık hesabı yapılabilecek bir yapıya dönüştürürüz. Eski resimle modern yeniden çizim arasındaki benzerlik, ikisinin aynı iddiayı taşıdığı anlamına gelmez. Nut’un görüntüsünde bedenin kendisi anlatının parçasıdır; onu silip yalnız eğri çizgiyi bırakmak, açıklanması gereken ayrıntıyı ortadan kaldırır.

Tabutun üzerindeki gök

Mısır’daki gök figürlerinin nerede kullanıldığı da anlamı değiştirir. Metropolitan Museum’daki küçük kanatlı tanrıça parçasının üzerinde delikler vardır. Müze, bu deliklerin parçayı mumya sargısına dikmek veya sargının üstündeki boncuk ağına bağlamak için yapılmış olabileceğini açıklar. Eserin tanımlaması bile ihtiyatlıdır: Figür muhtemelen Nut veya İsis’tir. Kanatlar, boynuzlar ve güneş diski tek başına tartışmasız bir isim vermeye yetmez.

Bu nesne, göğe ilişkin bir imgenin aynı zamanda koruyucu bir işleve sahip olabileceğini gösterir. İnternette arka planından kesilip çıkarılmış bir figür gördüğümüzde onun bir cenaze donanımına ait olduğunu fark etmeyebiliriz. O bilgi geri geldiğinde sorumuz değişir: Artık sadece “Gök nasıl çizilmiş?” değil, “Bu görüntü ölünün üzerine neden yerleştirilmiş?” diye de sorarız. Nesnenin kullanıldığı yer, görüntünün kendisi kadar önemlidir.

Nut, Samanyolu’nun başka adı mıydı?

Modern araştırmalarda bu resimler astronomik yönden de inceleniyor. Or Graur’un Mısır tabutlarındaki kozmolojik sahneleri karşılaştıran çalışması, Nut tasvirleriyle Samanyolu arasında olası görsel bağları tartışıyor. Ancak çalışmanın vardığı ayrım dikkat çekici: Samanyolu, Nut’un bütün anlamının yerine konacak tek bir nesne değildir; Güneş ve yıldızlar gibi, gök tanrıçasıyla ilişkilendirilen göksel olgulardan biri olarak ele alınır.

Bu bir araştırma yorumudur; her Nut resminin çözüldüğü veya her eğri çizginin Samanyolu olduğu anlamına gelmez. Yine de konuyu “kubbe mi, değil mi?” ikiliğinden çıkarır. Aynı tasvirde beden, koruma, gece göğü ve ölüm sonrası hayatla ilgili anlamlar birlikte bulunabilir. Eski bir görüntünün yalnız dış hatlarını alıp tek açıklamaya kapatmak yerine, bu katmanların hangisinin hangi nesnede desteklendiğine bakmak daha verimlidir.

Göğün üstünde neden su var?

Yaratılış kitabının ilk bölümünde, suların birbirinden ayrıldığı bir sahne yer alır. İngilizce King James çevirisinin “firmament” dediği oluşum, alttaki sularla üstteki sular arasındadır ve gök olarak adlandırılır. Ardından aşağıdaki suların toplanmasıyla kuru yer görünür. Anlatının ilerleyen kısmında ışık veren gök cisimleri de bu düzen içinde yerlerini alır. Yaratılış, burada bir şeyin ortaya çıkması kadar alanların birbirinden ayrılması ve adlandırılmasıyla ilerler.

Bu sıralama, üst suların metinde neden bulunduğunu anlamak için önemlidir. Onları tek başına bir cümleden çekip aldığımızda, karşımıza sadece tuhaf bir su deposu çıkabilir. Oysa bölüm, önce ayrılmamış bir durumdan, sonra sınırları oluşan bir dünyadan söz eder. Yaşanan yer, bu ayrımlar sayesinde belirginleşir. Metnin kendi hareketini izlemek, onu hazır bir modern çizime uydurmaktan daha açıklayıcıdır.

Buna karşılık aynı pasajdan bir kubbenin kilometre cinsinden yüksekliğini, maddesinin cam olduğunu veya belirli bir kıtanın çevresine oturduğunu çıkaramayız. Bu ayrıntılar o cümlelerde verilmez. Metni fiziksel bir gök sınırı düşüncesiyle ilişkilendiren yorumlar vardır; fakat yorumun hangi kısmının kelimelere, hangi kısmının sonradan kurulmuş modele ait olduğunu ayırmak gerekir. Aksi halde metni açıklıyor görünürken ona yeni cümleler eklemiş oluruz.

Bir kelime, çeviriler boyunca nasıl sertleşir?

Bu tartışmada sık karşılaşılan İbranice kelime raqiadır. İngilizcede “firmament”, “expanse” veya “vault” gibi karşılıklarla görülebilir. Bunlar okurun zihninde aynı resmi oluşturmaz: Biri sağlam bir yapı, biri genişleyen bir alan, diğeri kemerli bir örtü çağrıştırır. Kelimenin yayma veya dövüp genişletmeyle ilişkilendirilen kökü, sert bir gök yorumu için tartışılır; ancak kökün çağrışımı tek başına eksiksiz bir evren modeli vermez.

Zondervan’ın Bible Gateway’de sunulan ansiklopedi maddesi, Grekçe ve Latince çeviri karşılıklarını da ele alır. Burada önemli olan bir çeviriyi seçip bütün tartışmayı bitirmek değildir. Aynı sözcüğün geçtiği cümleye ve kullanıldığı metne bakmaktır. “Metal dövmek” ile ilişkili bir kökten hareketle belirli bir alaşım tarif etmek nasıl fazla ileri gitmek olacaksa, bütün somut çağrışımları yok sayıp yalnız bugünkü boş uzayı okumak da aceleci olabilir.

Türkçede “gök kubbe” dediğimizde de bağlam değiştikçe anlam değişir. Bir şiirde bu söz göğün bizi kuşatan görünüşünü anlatabilir. Bir mimarlık yazısında kubbe gerçekten inşa edilmiş bir yapıdır. Aynı kelimenin bulunması, iki metni aynı teknik iddiaya dönüştürmez. Çeviri tartışmasının okur için pratik karşılığı budur: Kelimeyi tanımak kadar, o kelimeyle ne yapıldığını görmek gerekir.

Eyüp’teki dökülmüş ayna

Eyüp kitabında daha somut bir benzetme karşımıza çıkar. 37:18’de gök, dayanıklılığı bakımından dökülmüş bir aynayla karşılaştırılır. Bu ifade, antik metinlerde göğün her zaman yalnız soyut bir boşluk olarak düşünüldüğünü söylemeyi zorlaştırır. Sertlik çağrışımı metnin içindedir; onu görmezden gelmek gerekmez. Fakat konuşmanın biçimini de unutmamalıyız: Okura veya muhataba doğayı kurmaya gücünün yetip yetmediği sorulmaktadır.

Dolayısıyla bu bölüm bir ustanın verdiği üretim talimatı gibi ilerlemez. Benzetme, insanın kudreti ile doğanın büyüklüğü arasındaki farkı hissettirir. Metin “ayna” dediğinde sorulacak tek soru göğün hangi maddeden yapıldığı değildir. Neden burada parlak ve sağlam bir yüzey seçilmiştir? Bu görüntü konuşmanın etkisini nasıl artırır? Böyle sorular, benzetmeyi yok saymadan onun işlevini anlamamızı sağlar.

Çin’de gök için tek bir açıklama yoktu

Çin düşüncesi söz konusu olduğunda sık tekrarlanan kısa bir formül vardır: Yuvarlak gök, kare yer. Bu sözün ardından genellikle tek bir resim gösterilir ve konu kapanır. Tsinghua Üniversitesi’nden Ding Sixin’in eski kozmolojik modeller üzerine çalışması ise daha hareketli bir tartışma ortaya koyar. Gaitian ve huntian olarak anılan açıklamalar, göğün kuruluşunu aynı biçimde ele almaz; örtü benzetmeleri ile daha kuşatıcı modeller arasında ayrımlar bulunur.

Çalışmanın izlediği sorunlardan biri, gök ile yerin nasıl örtüştüğüdür. Yuvarlak bir örtü ile köşeli bir taban düşündüğümüzde köşelerin durumu bile açıklama gerektirir. Bu tür güçlükler, modelin resmedilip bırakılmadığını gösterir. Ayrıca göğün şekli hakkındaki bir ifade ile yeryüzünün şekli hakkındaki hükmün aynı şey olmadığına dikkat etmek gerekir. Eski Çin modellerini günümüzdeki tek bir “düz dünya şeması” içinde toplamak, aralarındaki düşünsel farkları saklar.

Buradaki karşılaştırmanın değeri, Mısır’dan Çin’e herkesin gizlice aynı bilgiyi taşıdığını söylemek değildir. Tersine, benzer bir gözlemden farklı sorular çıkabildiğini görmektir. Başımızı kaldırdığımızda kuşatıcı bir gök görürüz; fakat bu görünüşü canlı bir beden, bir örtü veya hareketleri açıklayan bir düzen olarak düşünmek birbirinden farklı seçimlerdir.

“Yedi gök” tek bir çizime sığar mı?

İslâm düşüncesindeki sema kavramı da yalnızca tek bir fiziksel katmanı ifade edecek kadar dar değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddesi, kelimenin fiziksel ve fizik ötesi kullanımlarını ayırır. Gök cisimlerinin bulunduğu yukarıdaki alan ile dinî anlatılardaki gayb boyutu aynı başlık altında, fakat aynı açıklamayla değil, ele alınır. “Yedi gök” ifadesinin nasıl anlaşılacağı da yorum tarihinde farklı karşılıklar bulmuştur.

Bu nedenle onu doğrudan yedi atmosfer tabakasına veya çizilmiş yedi cam kabuğa eşitlemek, yorum seçeneklerinden birini metnin kendisi yerine koyabilir. Burada yapılabilecek daha sağlam şey, hangi açıklamanın hangi yorumcuya ait olduğunu belirtmektir. Bir geleneğin içinde farklı okumaların bulunması şaşırtıcı değildir; şaşırtıcı olan, o çeşitliliğin tek bir internet görselinde kaybolmasıdır. Sözcük aynı kalsa bile onun etrafında kurulan açıklamalar değişebilir.

Bir kubbe çizdiğimizde neyi kaybediyoruz?

Nut’un bedeni, Yaratılış’ın ayırdığı sular, Eyüp’ün ayna benzetmesi ve Çin’de tartışılan gök modelleri arasında görsel yakınlıklar kurulabilir. Fakat yakınlıkları göstermek için ayrıntıları silmemek gerekir. Birinde yaşam alanını açan tanrılar vardır, diğerinde yaratılışın sırası; bir başka metinde insanın sınırlılığı sorgulanır. Bunlar aynı cümlenin farklı dillerde tekrarı değildir.

Modern bir düz Dünya çizimindeki şeffaf kubbe, bu eski örneklerin tamamını açıklayan bir anahtar sunmaz. O çizim ayrıca Güneş’in hareketi, yıldızların konumu ve günlerin uzunluğu için de sınanabilir açıklamalar vermek zorundadır. Tarihî bir benzetmenin varlığı, bu soruları kendiliğinden çözmez. Eski metinlerin peşinden gitmek ile fiziksel bir modeli doğrulamak, birbirine temas eden ama farklı işlerdir.

Göğe ilişkin bu anlatıları okurken en verimli soru belki de “Hangi toplum aynı kubbeyi çizdi?” değildir. “Yukarıya baktığında neyi açıklamaya çalıştı?” sorusudur. Böyle sorunca bir tanrıçanın bedeni dekor olmaktan, bir çeviri kelimesi slogan olmaktan çıkar. Göğün altında yaşayan insanların, o büyük açıklığa verdikleri ayrı cevapları duymaya başlarız.

Kapak, Nut’un gök tasvirlerinden esinlenen yapay zekâ destekli çağdaş bir illüstrasyondur; antik bir resmin kopyası veya astronomik model değildir.

DOSYA NOTU

Bu içerik alternatif bir iddianın kültürel izini sürer; bilimsel kanıt iddiası taşımaz.

Kaynaklar

OKUMA KAYDI

Bu dosyayı tamamladın mı?

İşaretlediğinde bu tarayıcıda okuduğun dosyaları ve seri ilerlemeni hatırlayacağız.

YAZI DİZİSİ

Düz Dünya Dosyası: Ufkun Ötesinde Ne Var?

Eski dünya tasvirlerinden modern düz dünya hareketine, buz duvarı anlatılarından gözlem ve deneylere uzanan 24 bölümlük kaynaklı okuma.

2 / 24

KISIM Iİnsanlar dünyayı nasıl hayal etti?