Samuel Rowbotham: Dünya’yı Yeniden Düzleştirmek İsteyen Adam

Bir konferans salonunda dinleyicilere, okulda öğrendikleri Dünya’nın aslında var olmadığı söylendiğini düşünün. Konuşmacı onlardan önce teleskoba, sonra ufka bakmalarını istiyor. Sözü bir kralın buyruğuna veya gizli bir tablete değil, kendi gözlerine getirmeye çalışıyor: Su düz görünüyorsa neden başka bir şeye inansınlar? Bu sahne bir internet videosunun başlangıcı olabilirdi. Oysa Samuel Birley Rowbotham benzer bir çağrıyı on dokuzuncu yüzyıl Britanyası’nda yapıyordu.

Rowbotham’ın önemi, Dünya’nın düz olduğu fikrini ilk kez dile getirmesinde değil. Eski toplumların birbirinden farklı dünya tasvirlerini, kendi döneminin astronomisine karşı yürütülen yeni bir kampanyaya dönüştüren isimlerden biri olmasında. Modern düz dünya tartışmalarında rastlanan yakın Güneş, merkezde kuzey, çevrede güney buzları ve gözleme güvenme çağrısı, onun kitabında birbirine bağlanmış hâlde bulunuyor. İnternet bu malzemeyi icat etmedi; çok daha eski bir tartışmanın dolaşımını hızlandırdı.

Parallax adıyla konuşan adam

1816–1884 yılları arasında yaşayan Rowbotham, yayınlarında ve konferanslarında “Parallax” adını kullandı. Adın astronomideki anlamı da konuyla uyumludur: farklı gözlem yerlerinden bakıldığında bir cismin başka konumda görünmesi. Fakat bir astronomi terimini takma ad olarak seçmek, anlattığı sonuçların astronomik olarak doğrulandığı anlamına gelmiyordu.

Onu anlamak için bugünün sosyal medya yayıncısını geriye doğru giydirmek yerine, kendi araçlarına bakmak daha yararlı. Konferans, küçük basılı metin, okuyucu mektubu, gazete haberi ve yeniden basılan kitap: Rowbotham’ın ulaşabildiği ağ buydu. “Earth Not a Globe” adıyla tanınan eserinin 1881 tarihli üçüncü baskısı, birkaç gözlem notunun çok ötesine geçmişti. İçindekiler sayfasında Güneş’in uzaklığından gelgitlere, yıldız hareketlerinden kutsal metinlere kadar uzanan bir alternatif evren açıklaması görülür.

Bu kapsam, kitabın bilimsel açıdan doğru olduğunu göstermez; fakat neden tek bir cümlelik itirazdan daha kalıcı olduğunu açıklar. Okuyucu bir iddiaya inanmakla kalmıyor, karşılaşacağı sorulara verilmiş cevaplar da buluyordu. Bir gemi ufukta kayboluyorsa, Ay tutuluyorsa veya güney yolculuğu yapılıyorsa kitabın bunlar için ayrılmış bir bölümü vardı. Böylece bir itirazlar koleksiyonu, kendi içinde dolaşılabilen bir düşünce dünyasına dönüşüyordu.

“Önce bak, sonra düşün” çağrısının cazibesi

Kitabın ilk bölümü “zetetik” yöntem ile “teorik” yöntemi karşı karşıya koyar. Rowbotham, zetetik sözcüğünü araştırmak ve incelemek fikriyle ilişkilendirir. Kendi yaklaşımını doğrudan gözleme dayanan, karşısındakini ise varsayımlara yaslanan bir uğraş olarak sunar. Okura verilen rol güçlüdür: diploma veya büyük bir kurum gerekmeksizin, doğru soruyu soran kişi hakikati kendi gözleriyle görebilecektir.

Buradaki çekiciliği küçümsemek kolay ama açıklayıcı değil. Birçok bilimsel bilgi gündelik deneyimle ilk bakışta uyuşmaz. Yürüdüğümüz yol eğri görünmez, yer ayaklarımızın altında dönüyormuş hissi vermez. Rowbotham bu aralığa yerleşir. Astronominin açıklama gerektiren kısmını, astronominin kusuruymuş gibi kullanır: Eğer hissetmiyorsak, neden kabul edelim?

Ne var ki gözlem yapmak ile gözlemi yorumlamak ayrı işlerdir. Bir nesnenin uzakta görünmesi, yalnız nesnenin nerede bulunduğuna değil ışığın hangi yoldan geldiğine de bağlıdır. “Ben yalnız gördüğümü söylüyorum” diyen kişi de görüş çizgisi, mesafe ve atmosfer hakkında bazı kabuller yapar. Rowbotham’ın yöntemi bu kabulleri ortadan kaldırmaz; çoğu zaman görünmez hâle getirir. Modern tartışmalara bıraktığı en belirgin alışkanlıklardan biri budur.

Bir su yolundan bütün Dünya’ya

Rowbotham’ın ünlü örneklerinden biri, İngiltere’nin düz arazilerinde uzanan Old Bedford su yoluyla ilgilidir. Kitaptaki ilk deneyde bir teknenin altı mil boyunca uzaklaştığı anlatılır. Yazar gözünü suyun yalnız yaklaşık sekiz inç, yani yirmi santimetre kadar üzerine indirerek teleskopla baktığını söyler. Teknenin ve bayrağının görünür kalmasını, su yüzeyinin küresel biçimde eğrilmediği sonucuna bağlar.

Bu sahnenin ikna gücü hesabın karmaşıklığından gelmez. Tam tersine, herkesin zihninde canlandırabileceği kadar basittir: su, tekne ve bakan bir insan. Fakat suya bu kadar yakın uzanan uzun bir görüş çizgisinde atmosferi sıradan bir boşluk gibi kabul edemezsiniz. Yüzeye yakın sıcaklık ve yoğunluk farkları ışığın yolunu değiştirebilir. Görünür kalmak, tek başına düzlüğün ölçümü değildir.

Buradaki ikinci sıçrama da ölçekle ilgilidir. Belirli bir su yolundaki görüntüden, bütün gezegenin yapısına geçilir. Bunu yapabilmek için aynı açıklamanın başka mesafelere, başka yüksekliklere ve başka gözlemlere de uyması gerekir. Sonraki bölümde Alfred Russel Wallace’ın aynı bölgede kurduğu farklı düzeneğe bakacağız. O tartışmayı burada bitirmemek önemli; çünkü Rowbotham’ın etkisi yalnız bu deneyden ibaret değildi.

Göğü yaklaştıran kitap

“Earth Not a Globe” içinde Güneş’in uzaklığı için ayrılan bölüm özellikle öğreticidir. Rowbotham önce yerdeki bir nesnenin yüksekliğini basit üçgenlerle ölçme fikrini anlatır. Great Yarmouth’taki Nelson Anıtı üzerinde yaptığını söylediği uygulamada, kartondan bir dik üçgen ve ucuna ağırlık bağlanmış bir ip kullanılır. Bu, okuyucunun kavrayabileceği bir ölçüm yöntemidir: belli bir açıdan bakılan yüksek nesneye olan yatay mesafe, yüksekliğin bulunmasına yardımcı olur.

Sonra aynı düşünce Güneş’e taşınır. Kritik geçiş budur. Yerdeki bir anıtı ölçmekte işe yarayan geometrinin, yeryüzünün biçimi zaten düz kabul edilerek göğe uygulanması, o biçimi ayrıca doğrulamaz. Kitap daha başta düzlüğün kanıtlandığını ilan eder; sonraki hesaplar bu kabul üzerine kurulur. Dolayısıyla anlatı, göründüğü kadar varsayımsız değildir.

Bu bölümdeki anıt örneğini okumak, Rowbotham’ın neden sadece “hiçbir hesabı olmayan bir adam” diye geçiştirilemeyeceğini de gösterir. Hesap ve gösterim kullanır. Sorun matematiksel işaretlerin varlığı değil, hesabın hangi dünyaya uygulanmasının uygun olduğudur. Doğru bir üçgen hesabı, yanlış seçilmiş bir yerleşim modelini kendiliğinden doğru yapmaz. Birkaç iyi anlatılmış ölçüm örneğiyle bütün bir kozmoloji arasındaki mesafe burada açılır.

Kuzeyin merkez, güneyin çevre olduğu yer

Rowbotham’ın tasvirinde kuzey kutup bölgesi merkezî bir konum alır. Kara parçaları bu merkezden dışarı doğru uzanır; güneydeki buzlar ise gezegeni çevreleyen sınırlar olarak yorumlanır. Böylece küre üzerindeki güney kutup bölgesi, bambaşka bir geometrik işleve bürünür: bir uç noktadan çevre kuşağına dönüşür.

Bu değişikliğin bedeli haritada saklıdır. Merkezden dışarı uzaklaştıkça aynı açısal aralığın kapsadığı çevre büyür. Güneydeki limanlar arasındaki uzaklıklar, yolculuk süreleri ve doğu-batı rotaları artık yeniden açıklanmalıdır. Rowbotham bu sorulara gemi yolculuklarından rakamlar taşıyarak cevap arar. Hatta bazı mesafe hesaplarının düzeltmeye açık olduğunu belirtir. Kitabın içinde yalnız kesin hükümler değil, kurduğu yüzeye verileri yerleştirme çabası da görülebilir.

Fakat bir çizimin açıklayıcı olması ile güvenilir bir dünya haritası olması aynı şey değildir. Yolculuk bilgisi modelin tamamını sınamalıdır. Uygun gelen uzaklıkları seçip diğerlerini belirsiz bırakmak, bütün yüzeyi ölçmek anlamına gelmez. Gleason haritasına ayrılan bölümde bu meselenin görsel tarafına döneceğiz; burada önemli olan, sonradan internette dolaşan buz çemberli dünyanın on dokuzuncu yüzyılda açıkça tarif edilmiş olması.

Örneğin kuzeyi merkez kabul eden bir dairede doğu ve batı yolculukları, merkezin çevresinde dönmek olarak çizilebilir. Bir gezgin başladığı limana geri geldiğinde bu tek olay, çizimin hangi yüzeye ait olduğunu tek başına belirlemez. Ama yolculuğun uzunluğu, geçtiği enlemler ve diğer limanlarla uzaklıkları eklendiğinde sınama sertleşir. Rowbotham’ın çevresini dolaşılabilen bir düzlem düşünmesi, “Dünya’nın çevresini dolaştık” cümlesinin niçin ayrıntılandırılması gerektiğini gösterir. Sorun yalnız geri dönmek değil, bütün rotaların aynı yüzeye doğru ölçekle yerleşmesidir.

Kitabın sonuna gelince değişen ton

Başlangıçtaki gözlem ve deney dili, kitabın son bölümlerinde belirgin bir dinî savunuyla birleşir. Rowbotham, dönemin astronomi ve jeoloji görüşlerinin kutsal metinlerin otoritesini aşındırdığını düşünür. Düz Dünya tasvirini, bu metinlerin fiziksel dünya hakkında da kelimesi kelimesine doğru okunabileceği iddiasına bağlar. Bu nedenle onun projesini yalnız alternatif bir harita merakı diye anlatmak eksik olur.

Bu bağlantı, “bütün dindarlar Dünya’yı düz sanıyordu” sonucuna götürmez. Serinin önceki bölümünde gördüğümüz gibi, dinî öğrenim ile küresel Dünya bilgisi yüzyıllarca bir arada bulunabildi. Rowbotham’ın seçtiği okuma, din tarihinin tamamı değildir. Burada incelenen, belirli bir yazarın belirli bir yorumunu astronomik bir programa dönüştürmesidir.

Onun gözünde tartışmanın sonucu yalnız bir geometrik şekli değiştirmiyordu. İnsanların hangi kitaplara, hangi öğretmenlere ve hangi açıklamalara güveneceğini de etkiliyordu. Bu nedenle bir su deneyine verilen tepki bazen deneyin kendisinden çok daha büyüktü. Küçük bir gözlem, çok geniş bir inanç düzeninin dayanağı hâline gelmişti.

Gazeteler gerçekten ikna olmuş muydu?

Kitabın sonundaki basın görüşleri bölümü, Rowbotham’ın kamuoyu önündeki sunumunu gösteren ilginç bir ek. Çeşitli yerel gazetelere atfedilen değerlendirmeler, konuşmaların ilgi çektiğini ve tartışma yarattığını göstermeyi amaçlar. Ancak bunlar kitabın yazarı tarafından seçilmiş metinlerdir. Bir konuşmacının kendi olumlu eleştirilerini toplaması, bütün basının veya bilim dünyasının aynı kanaate vardığını kanıtlamaz.

Bir konferansın etkileyici bulunması da içeriğinin doğru bulunduğu anlamına gelmeyebilir. İyi konuşmak, itirazlara hızlı cevap vermek ve dinleyiciyi düşünmeye sevk etmek başka; ölçümlerin bağımsız olarak tutarlı sonuç vermesi başkadır. Rowbotham’ın kitabını kaynak olarak kullanırken bu ayrım özellikle önemlidir: Onun ne savunduğunu doğrudan öğrenebiliriz, ama savunduğunun doğru olduğuna yine onun kitabıyla karar veremeyiz.

Bu yayın biçimi günümüz okuruna tanıdık gelecektir. Bir iddianın yanında başarı hikâyeleri, etkilenmiş tanıklar ve karşı tarafın cevap veremediği söylenen sorular sıralanır. Bu benzerlik, geçmişteki herkesin bugünkü gibi davrandığını göstermez; kamusal iknanın bazı araçlarının uzun ömürlü olduğunu gösterir.

Kitabın içindekilerinde sarkaçlar, meridyen yayları ve güneydeki yıldızlar için ayrı itirazların bulunması da bir okuma tuzağı yaratır: çok sayıda başlık, çok sayıda bağımsız kanıt gibi görünebilir. Oysa aynı başlangıç kabulünden üretilmiş cevapların birbirini tekrar etmesi mümkündür. Bir bölümün sonucunu ötekinin dayanağı yapmak, dışarıdan yeni bir ölçüm eklemek değildir. Rowbotham’ı değerlendirirken sayfa veya başlık saymak yerine, her cevabın gerçekten hangi gözleme dayandığını sormak gerekir.

Bugüne kalan şey yalnız düz bir harita değil

Rowbotham’ın mirası, birbirine bağlı bir soru repertuvarıdır. Ufuk, su, hareket hissi ve gökyüzü, kurumlara güven tartışmasıyla aynı anlatının içine alınır. Okuyucuya yalnız başka bir Dünya resmi değil, “sana öğretilene karşı kendi gözün” karşıtlığı sunulur. Bu karşıtlık etkili olabilir; ama gözlerimizin ne gördüğünü açıklayan optiği ve ölçüm yöntemlerini gereksiz kılmaz.

Onu okumak, düz Dünya’nın yeniden keşfedilmiş antik bir sır olmadığını görmemizi sağlar. Karşımızda adı, kitabı, baskıları ve tartışmaları izlenebilen modern bir hareketin kurucu metinlerinden biri vardır. Sonraki durakta bu metinlerdeki güven duygusunun sahaya taşındığı anı göreceğiz: aynı suya bakan insanların, deney bittikten sonra bile neden aynı sonuca varamadığını.

Kapak, dönemin konferans kültürünü canlandıran yapay zekâ destekli temsili illüstrasyondur; Rowbotham’ın gerçek bir konuşmasının veya yüzünün kaydı değildir.

DOSYA NOTU

Bu içerik alternatif bir iddianın kültürel izini sürer; bilimsel kanıt iddiası taşımaz.

Kaynaklar

OKUMA KAYDI

Bu dosyayı tamamladın mı?

İşaretlediğinde bu tarayıcıda okuduğun dosyaları ve seri ilerlemeni hatırlayacağız.

YAZI DİZİSİ

Düz Dünya Dosyası: Ufkun Ötesinde Ne Var?

Eski dünya tasvirlerinden modern düz dünya hareketine, buz duvarı anlatılarından gözlem ve deneylere uzanan 24 bölümlük kaynaklı okuma.

5 / 24

KISIM IIModern düz dünya fikrinin doğuşu